PRESSJE.TV / Furkan Abdula
Thank you for reading this post, don't forget to subscribe!Debati për zhvillimin e provimit të jurisprudencës në gjuhën shqipe në Maqedoninë e Veriut nuk është i ri, por mënyra si është rikthyer në diskursin publik e nxjerr në pah një problem më të thellë se sa thjesht një procedurë administrative. Në thelb, kjo çështje prek drejtpërdrejt raportin mes të drejtave të garantuara me ligj dhe realitetit të zbatimit të tyre në praktikë.
Në nivel formal, përdorimi i gjuhës shqipe në institucionet shtetërore është i garantuar përmes kornizës ligjore që rregullon përdorimin e gjuhëve. Megjithatë, rasti i provimit të jurisprudencës tregon se ekziston një hendek i qartë mes normës dhe zbatimit. Kandidatët shqiptarë vazhdojnë të përballen me paqartësi, procedura të paunifikuara dhe mungesë konsistence në mënyrën se si ky proces administrohet.
Kjo krijon një situatë të dyfishtë: një e drejtë që ekziston në letër, por që në praktikë mbetet e kushtëzuar nga vullneti institucional dhe interpretimet administrative.
Një problem administrativ apo një çështje politike
Institucionet përgjegjëse kanë tentuar ta paraqesin këtë çështje si problem teknik ose si çështje që kërkon kohë për t’u harmonizuar me standardet ekzistuese. Por kjo qasje nuk e shpjegon plotësisht pse një e drejtë që është e qartë në parim vazhdon të mos zbatohet në mënyrë të qëndrueshme.
Në këtë kontekst, debati ka kaluar nga niveli administrativ në atë politik. Subjekte të ndryshme kanë reaguar duke e interpretuar situatën si shembull të mosfunksionimit të barazisë gjuhësore në praktikë. Kjo ka bërë që çështja të marrë dimension më të gjerë, duke u lidhur me përfaqësimin, aksesin në profesionet juridike dhe barazinë reale në sistem.
Këtu hyn në lojë edhe mënyra se si aktorët politikë e përdorin këtë temë. Për disa, ajo shërben si mjet për mobilizim elektoral. Për të tjerë, si platformë për të artikuluar zgjidhje konkrete.
VLEN dhe premtimi për zgjidhje funksionale
Në këtë debat, koalicioni VLEN është pozicionuar më qartë se aktorët e tjerë duke e trajtuar çështjen jo vetëm si problem të së drejtës gjuhësore, por si çështje funksionaliteti të shtetit. Në deklaratat e tyre publike, përfaqësues të VLEN kanë theksuar se zhvillimi i provimit të jurisprudencës në gjuhën shqipe nuk duhet të mbetet temë diskutimi, por standard i padiskutueshëm institucional.
Ajo që e dallon këtë qasje nga retorikat e zakonshme është fokusi te zbatimi. Në vend të rikthimit të debatit në nivel simbolik, VLEN e ka vendosur theksin te nevoja për mekanizma të qartë administrativë, standardizim të procedurave dhe eliminim të hapësirave për interpretime arbitrare.
Kjo është një zhvendosje e rëndësishme në diskurs. Sepse problemi real nuk është mungesa e bazës ligjore, por mungesa e garantimit të saj në praktikë.
Nëse kjo qasje përkthehet në politika konkrete, atëherë debati për gjuhën shqipe në provimin e jurisprudencës mund të dalë nga cikli i përhershëm i polemikave dhe të kthehet në një çështje të mbyllur institucionalisht.
Nga e drejtë formale në standard real
Rasti i provimit të jurisprudencës është simptomë e një problemi më të gjerë në administratën publike: tendenca për të trajtuar të drejtat si formulime ligjore dhe jo si detyrime operative. Kjo krijon një realitet ku qytetarët nuk përballen me mungesë të të drejtave, por me mungesë të zbatimit të tyre.
Në këtë kuptim, çështja nuk është vetëm gjuhësore. Ajo lidhet me mënyrën se si shteti e kupton funksionin e tij. Një sistem që nuk arrin të garantojë zbatimin e të drejtave bazë në mënyrë konsistente, krijon hapësirë për mosbesim dhe perceptim të pabarazisë.
Debati aktual ofron një mundësi për të dalë nga ky model. Por kjo kërkon më shumë se deklarata. Kërkon vendimmarrje të qartë dhe përgjegjësi institucionale.
Sepse në fund, pyetja nuk është nëse e drejta ekziston. Pyetja është kush është i gatshëm ta bëjë atë realitet.
